Thứ ba, ngày 07/04/2026

Sổ tay phóng viên

Ảnh tốt phải; ấy con người làm trọng tâm

(27/03/2006 15:40:01)

Vừa đoạt giải A Giải báo chí TTXVN năm 2005 với nhóm ảnh "Khát và vượt lên khát", phóng viên ảnh Xuân Trường, Phòng Kinh tế, Ban Biên tập- Sản xuất ảnh báo chí đã có buổi trò chuyện thú vị với phóng viên NSTT.

Phóng viên (PV):- Chúc mừng anh đoạt giải A Giải báo chí của ngành năm 2005. Dạo này hình như anh ít ở Hà Nội?

Hàng vạn gia súc đi tìm nước trong vô vọng.

NHÀ BÁO XUÂN TRƯỜNG (XT):
       - Tháng 10 vừa rồi, tôi nhận quyết định trở thành phóng viên chuyên trách 3 tỉnh Tây Bắc: Sơn La, Lai Châu và Điện Biên sau gần 10 năm theo dõi ngành thủy sản và thủy lợi. 10 năm là quãng thời gian không dài nhưng đủ giúp tôi hiểu về lĩnh vực mà mình đang theo dõi đặc biệt là cuộc sống của người dân ở những vùng bị thiên tai khắc nghiệt.
PV: - Và đó là lý do các chùm ảnh của anh về lũ lụt hoặc hạn hán rất bén duyên với các giải thưởng?
XT: (Cười)- Hạn hán và lũ lụt là hai nội dung thông tin rất quen thuộc đối với tôi. Một trong những giải thưởng lớn đầu tiên trong đời phóng viên của tôi là giải Khuyến khích (giải báo chí) toàn quốc về một chùm ảnh cơn bão số 2 tại tỉnh Thái Bình năm 1996. Năm 2002, tôi có một chùm ảnh về hạn hán đoạt giải B Giải báo chí của Ngành và hiện tại, chùm ảnh 'Khát và vượt lên cơn khát'- giải A Giải báo chí TTXVN năm 2005- rất vinh dự được cơ quan gửi đi dự thi giải toàn quốc.
PV:- Những chuyến công tác tại vùng hạn hán chắc anh vất vả lắm?
XT: - Vất vả chứ, vì một trong những nhu cầu tối thiểu của con người là nước, nước để uống, để ăn, để tắm rửa... lại hoàn toàn cạn kiệt.
 Tôi có lợi thế vì miền Trung là địa bàn quen thuộc, hầu như năm nào tôi cũng dành một vài tháng đi công tác tại đây. Bởi vậy, tôi nắm khá rõ chu kỳ, bản chất của hạn hán ở vùng đất này và sự chống chọi của người dân vất vả ra sao.

Xe bồn cấp nước cho người bắc Bình (Bình Thuận).


 Ở các tỉnh Bình Thuận và Ninh Thuận, trong khoảng 7, 8 năm trở lại đây, tình hình hạn hán ngày càng nghiêm trọng. Lượng mưa trung bình ở các tỉnh này chỉ khoảng 600 mm tức là chỉ bằng 1/3 bình quân chung của cả nước trong khi lượng nước bốc hơi đạt từ 1.800 đến 2000 ml. Tình trạng sa mạc hóa nơi này đã được cảnh báo từ lâu. Đặc biệt, trong năm 2004, có nơi lượng mưa đo được chỉ khoảng 100 mm, tương đương với lượng mưa ở sa mạc Sahara.
PV: - Anh đã cảm thấy mình 'bốc cháy' bao giờ chưa?
XT: - Mới suýt 'cháy' thôi. Tôi vẫn còn nhớ, có lần, đi bộ mấy tiếng đồng hồ để chụp cảnh những cánh đồng khô cháy, vào đến một bản nhỏ định bụng tìm ngụm nước sạch để uống nhưng không có, tôi đành bấm bụng tợp vài ngụm nước biết là bẩn đấy nhưng khát quá. Nước có chứa nhiều Canxi, Magiê, uống qua mồm đã thấy chát quặn lưỡi, nước chảy xuống đến bụng là thấy quặn ruột.
 Đấy là tôi chỉ uống có một lần bởi tôi vẫn còn khả năng bỏ tiền ra mua chai nước sạch để uống, ở với dân một lát rồi đi. Còn với bà con mình, đó là cả cuộc sống của họ kể từ khi được cha mẹ sinh ra cho đến khi về nằm lại với cát. Người dân ở đó phải chịu nhiều bệnh tật liên quan đến tiêu hóa, thận do thiếu nước kéo dài cộng với nắng nóng. Đặc biệt, trẻ em thiếu i-ốt do hàm lượng kiềm trong nước quá cao dẫn đến rối loạn sự hấp thụ i-ốt có trong thực phẩm. Thậm chí, nhiều người bị động kinh nhẹ hoặc bị bệnh hoang tưởng. Những nỗi đau ấy giúp tôi hiểu hơn về nỗi khổ cực đồng thời cũng hiểu hơn về sức mạnh của người dân khi hàng ngày hàng giờ, vượt lên cơn khát.
PV: - Chùm ảnh 'Khát và vượt lên khát' có phải nằm trong chuyến đi gần đây nhất của anh ?
XT - Vâng, chuyến đi qua 3 tỉnh: Ninh Thuận, Bình Thuận và Khánh Hòa. Trong chuyến công tác này, tôi có khoảng 50- 60 ảnh phát trong đó có phóng sự ảnh 'Khát và vượt lên cơn khát'. Riêng phóng sự này, tôi chụp cảnh hạn hán ở 4 huyện: Bắc Bình, Tuy Phong (Bình Thuận); Bác Ái, Ninh Phước (Ninh Thuận).
PV: - Theo anh, điểm nổi bật nhất trong nhóm ảnh này là gì?

Rừng bị cháy ở huyện Bác Ái.


XT: - Hình ảnh trực quan rõ. Nhìn vào có thể thấy ngay khung cảnh hạn hán. Tuy nhiên, chỉ dừng lại ở đó thôi bởi rõ ràng là chùm ảnh vẫn còn thiếu chiều sâu. Một phóng sự ảnh tốt không chỉ giúp cho người xem thấy được những cái hiển hiện ra trước mắt mà còn cảm nhận được đằng sau nó là cái gì. Ở nhóm ảnh này, cảnh hạn hán có thể thấy được qua trực quan. Nhưng đằng sau nó, hàng loạt các vấn đề như: nguy cơ sa mạc hóa, tình hình bệnh tật, người dân mất nguồn thu dẫn đến phá rừng... vẫn chưa nổi lên được. Người xem chưa có những ngả rẽ trong tư duy để phát triển tiếp, để suy nghĩ sâu hơn về bản chất của vấn đề. Họ mới chỉ đơn thuần có được nhận thức bề mặt thông qua những hình ảnh hiển hiện trên những bức ảnh này. Hơn nữa, ngoài công chúng thông thường, chúng ta còn có đối tượng là các nhà chuyên môn, những nhà hoạch định chính sách. Họ phải nhìn thấy được những vấn đề khác ngoài vấn đề mà ai cũng thấy. Ở khía cạnh này, nhóm ảnh vẫn chưa đạt tới được.
PV: - Anh thích bức ảnh nào nhất trong nhóm ảnh này?
XT: - Bức ảnh chụp cánh rừng bị cháy ở huyện Bác Ái, Ninh Thuận. Tôi thích bức ảnh vì như đã nói ở trên, nó là một trong số ít bức ảnh chứa đựng được nhiều vấn đề. Bức ảnh chụp cánh rừng bị cháy trụi, trong đó, có nhiều cây đã bị cháy mủn, cháy cả gốc, chỉ còn lại đám tro màu trắng bám trên mặt đất. Bạn biết là ở một cánh rừng bị cháy thông thường, cây sẽ cháy hết phần thân nhưng vẫn còn gốc vì đất vẫn còn hơi ẩm. Ngay cả phần cháy rồi cũng để lại lớp than đen. Nhưng ở cánh rừng này, cháy là cháy hết, cháy cả gốc rễ và cái xác còn lại chỉ là lớp vô cơ mỏng như bụi phấn, dần tan hết vào không khí.
 Với các nhà chuyên môn, có rất nhiều vấn đề đằng sau cảnh cháy rừng này. Cháy rừng chỉ là một mắt xích trong cái vòng luẩn quẩn gồm có cả hạn hán- sự khắc nghiệt của thiên nhiên- và tác động xấu của con người lên môi trường. Hơn thế nữa, bức ảnh là sự cảnh báo về nguồn nước ngầm đang dần cạn kiệt, đất mất hơi ẩm và sa mạc hóa đang ở rất gần.
PV: - Ngoài việc thiếu chiều sâu như anh vừa nói, còn điều gì anh thấy chưa ưng ý về nhóm ảnh?
XT: - Có vô vàn. Thật đấy, ngay sau khi làm xong, tôi đã rút ra được rất nhiều kinh nghiệm từ chuyến công tác của mình và từ chính sản phẩm của mình dù rằng nó đã đoạt giải cao của ngành.
 Chẳng hạn, bức ảnh 'Người dân Tuy Phong (Bình Thuận ) đi hàng cây số để lấy nước'. Khi xem thành phẩm tôi mới thấy tiếc. Bạn thử nhìn kỹ bức ảnh mà xem. Nếu được làm lại, tôi sẽ nghiêng máy ảnh đi, zoom vào chút nữa và hướng ống kính vào tâm điểm là những chiếc bóng ngoằn nghèo và khắc khổ đang di chuyển trên cát và cắt cúp ảnh chỉ lấy hình đôi chân lấm lem và đôi thùng đầy nước đang đung đưa cùng những chiếc bóng. Tôi tin là bức ảnh sẽ hiệu quả hơn.
 Hoặc một đáng tiếc khác, do công tác biên tập đã loại đi những bức ảnh chân dung con người- một yếu tố không thể thiếu trong một phóng sự ảnh. Tôi đã chụp hai chân dung, trong đó có một bức ảnh chụp cận cảnh một ông lão 3 lần mất mùa trong một năm đang đứng trước vườn cây chết khô. Bức ảnh thứ hai chụp chân dung một cựu chiến binh đi bộ hơn ba tiếng đồng hồ chỉ để lấy 12 lít nước. Họ là những người trực tiếp chịu đựng mất mát ấy hiện rõ trên khuôn mặt họ.
 Tôi còn thấy tiếc khi không chụp được chân dung một người nông dân sản xuất giỏi cấp tỉnh sau 3 vụ mất trắng vì hạn hán giờ đây cũng phải nhận hàng cứu trợ. Chị ấy là một trong số những người phụ nữ đang gánh nước trong bức ảnh 'Người dân Tuy Phong (Bình Thuận) đi hàng cây số để lấy nước'.
 Tôi đã nghe nói có tới 60% bê non bị chết, rằng thỉnh thoảng có con bò bị chết giữa đồng nhưng không thể chụp được cảnh nào đơn giản vì người ta đã nhanh tay kéo về làm thịt khi chúng còn đang hấp hối. Cỏ hết, nhiều con bò phải ăn rác, ăn bao tải nilông và rất nhiều con sau đó đã chết vì tắc ruột do ăn quá nhiều bao tải. Những nội dung ấy, tôi cũng chưa chụp được...
PV: - Sắp tới, anh có dự định gì không?
XT: - Tôi đã có một thời gian dài gắn bó với tuyến duyên hải miền Trung, miền Nam. Quen địa bàn, quen việc có thể nói là dễ làm nhưng có lẽ vì thế mà tôi cảm thấy mình bắt đầu đi vào lối mòn trong cách thể hiện. Cảm thấy được nhưng để sửa chữa thì thú thực cũng còn khó lắm. Bởi vậy, khi có chủ trương cần phóng viên lên Tây Bắc, tôi nhận lời luôn với hy vọng bối cảnh mới, con người mới sẽ buộc mình phải mày mò, tìm hiểu, đổi mới tư duy và cách thể hiện trong ảnh.
PV: - Chúc anh thành công với công việc mới! Xin cảm ơn anh.